Πολύκαρπος Ψωμιάδης: Ο Πόντιος ιεράρχης της παιδείας και της προσφυγιάς

Ο Πολύκαρπος Ψωμιάδης υπήρξε ιεράρχης με έντονη κοινωνική παρουσία, που αφιέρωσε τη ζωή του στην παιδεία, στη στήριξη των κοινοτήτων και στη διάσωση συμβόλων τα οποία ξεπερνούσαν τα όρια της πίστης, αγγίζοντας τον ίδιο τον πυρήνα της συλλογικής ταυτότητας.

Η διαδρομή του συνοψίζει με εμβληματικό τρόπο την ιστορική πορεία του Ποντιακού Ελληνισμού: από την ακμή στη δοκιμασία και από τον ξεριζωμό στη μνήμη. Η παρουσία και η ταφή του στη Νέα Σμύρνη συνδέουν άμεσα την πόλη με μια ευρύτερη ιστορική αφήγηση που ξεκινά στον Πόντο και καταλήγει στη σύγχρονη προσφυγική Ελλάδα.

Από τον Πόντο στην Εκκλησία του Γένους

Ο Πολύκαρπος Ψωμιάδης γεννήθηκε το 1864 στα Κοτύωρα του Πόντου, σε μια οικογένεια με έντονη πνευματική και κοινωνική παρουσία. Κατά κόσμον Περικλής, μεγάλωσε σε περιβάλλον όπου η παιδεία αποτελούσε βασικό στήριγμα της ελληνικής κοινότητας. Η φοίτησή του στη Μεγάλη του Γένους Σχολή και στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης τον διαμόρφωσε ως ιεράρχη με ευρύ πνευματικό ορίζοντα και βαθιά αίσθηση ευθύνης απέναντι στον λαό του.

Η ανάληψη της Μητρόπολης Κολωνίας και Νικοπόλεως το 1899 αποτέλεσε το πρώτο μεγάλο πεδίο δράσης του. Ο Πολύκαρπος έθεσε ως προτεραιότητα την αναδιοργάνωση των ελληνικών σχολείων και τη στήριξη των εκπαιδευτικών, αντιλαμβανόμενος ότι η μόρφωση ήταν ο μόνος σταθερός άξονας επιβίωσης των κοινοτήτων. Με μεθοδικότητα και επιμονή δημιούργησε ένα δίκτυο παιδείας που άντεξε σε δύσκολες πολιτικές συνθήκες, ενώ παράλληλα παρενέβαινε για την προστασία του πληθυσμού από αυθαιρεσίες και πιέσεις.

Η Παναγία Σουμελά: σύμβολο πίστης και συλλογικής μνήμης

Η σχέση του Πολύκαρπου Ψωμιάδη με την Παναγία Σουμελά υπήρξε διαχρονική και βαθιά συμβολική. Η πρώτη του επαφή με τη Μονή σημειώθηκε το 1899, όταν στάλθηκε ως πατριαρχικός έξαρχος για να επιλύσει εκκλησιαστικές διαφορές στον Πόντο. Η Σουμελά, ήδη τότε, δεν ήταν απλώς ένα μοναστήρι, αλλά το πνευματικό κέντρο των Ποντίων, τόπος καταφυγής και αναφοράς.

Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και τον ξεριζωμό, η Σουμελά μετατράπηκε σε σύμβολο απώλειας αλλά και προσδοκίας. Ο Πολύκαρπος αντιλήφθηκε νωρίς ότι η διάσωση των ιερών κειμηλίων δεν ήταν μόνο θρησκευτικό ζήτημα, αλλά πράξη ιστορικής συνέχειας. Στις 29 Μαΐου 1930, κατά την επίσκεψή του στη Μονή Μεγάλου Σπηλαίου στα Καλάβρυτα, εισηγήθηκε στον πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο την επιστροφή της εικόνας της Παναγίας Σουμελά και των κειμηλίων της από τον Πόντο στην Ελλάδα.

Η πρωτοβουλία αυτή άνοιξε τον δρόμο για διπλωματικές διαπραγματεύσεις, με τη συμμετοχή του Λεωνίδα Ιασωνίδη και την έγκριση των τουρκικών αρχών. Η μεταφορά των κειμηλίων και η μετέπειτα εγκατάσταση της εικόνας στο όρος Βέρμιο αποτέλεσαν κορυφαίο γεγονός για τον Ποντιακό Ελληνισμό, καθώς η Σουμελά μετατράπηκε σε ζωντανό σύμβολο μνήμης και ενότητας στη νέα πατρίδα.

Πρόσφυγας και ποιμένας στη Θράκη

Το 1922 ο Πολύκαρπος εκλέγεται μητροπολίτης Ξάνθης και Περιθεωρίου, σε μια περιοχή που δοκιμαζόταν από τη μαζική άφιξη προσφύγων. Ο ίδιος, πρόσφυγας πια, αφιερώνεται στη φροντίδα των ξεριζωμένων, οργανώνοντας ορφανοτροφεία, δομές περίθαλψης και στήριξης των πλέον ευάλωτων. Η δράση του στη Θράκη συνδύασε την ποιμαντική μέριμνα με έντονη κοινωνική παρέμβαση.

Η Νέα Σμύρνη, τελευταίος σταθμός – πολιτικές διώξεις και παραίτηση

Το 1935, μέσα στο κλίμα έντονης πολιτικής πόλωσης της εποχής, ο Πολύκαρπος Ψωμιάδης κατηγορήθηκε για συμμετοχή στο κίνημα της 1ης Μαρτίου. Συνελήφθη και τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό, ενώ η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος τον απάλλαξε τελικά από τις κατηγορίες. Παρά την αθώωσή του, η πικρία που ένιωσε από τη στάση πολιτικών και εκκλησιαστικών κύκλων υπήρξε καθοριστική για την απόφασή του να παραιτηθεί και να αποχωρήσει από τα ενεργά εκκλησιαστικά δρώμενα.

Η επιλογή της Νέας Σμύρνης ως τόπου αποχώρησης δεν ήταν τυχαία. Πόλη προσφύγων και συλλογικής μνήμης, αποτέλεσε τον τελευταίο σταθμό της ζωής του. Εκεί έζησε τα τελευταία του χρόνια μακριά από αξιώματα, αλλά κοντά σε ανθρώπους που μοιράζονταν το ίδιο βίωμα του ξεριζωμού. Ο Πολύκαρπος Ψωμιάδης απεβίωσε στις 23 Ιουλίου 1939 και, σύμφωνα με την επιθυμία του, ενταφιάστηκε στο νεκροταφείο της Νέας Σμύρνης, αφήνοντας πίσω του μια παρακαταθήκη που συνδέει άρρηκτα την πόλη με την ιστορία του Ποντιακού Ελληνισμού.

Πηγή